Ontwaken—‘wakker worden’—is geen intellectueel begrijpen van de Dhamma. Het is het rechtstreeks ervaren en doorzien van het geconditioneerde proces van ontstaan en vergaan. Niet langer eraan vastgrijpen. Niet langer eisen dat wat ontstaat, blijft.
In de Dhammacakkappavattana-Sutta wordt het ontstaan van het Dhamma-oog bij Koṇḍañña in één zin samengevat:
❛ Alles wat onderhevig is aan ontstaan, is onderhevig aan vergaan. ❜
Dit ‘zien en weten’ is meer dan de vaststelling dat alles verandert. Het is het directe doorzien van de wetmatigheid van geconditioneerd bestaan: wat door oorzaken en voorwaarden ontstaat, kan niet blijvend zijn, kan niet naar onze wil worden vastgehouden en is daarom geen betrouwbare grond voor toe-eigening en hechting.
Daar wordt de werkelijkheid van de Vier Edele Waarheden zichtbaar.
Dukkha wordt doorgrond.
De oorzaak van dukkha—hunkering en gehechtheid—wordt losgelaten.
De beëindiging van dukkha wordt gerealiseerd.
Het Achtvoudige Middenpad dat tot deze beëindiging leidt, wordt gecultiveerd.
Deze Vier Waarheden zijn geen vier afzonderlijke waarheden die bij directe realisatie één voor één intellectueel worden begrepen. Zij vormen één ondeelbare samenhang. Wanneer dukkha werkelijk wordt doorgrond, wordt tegelijkertijd duidelijk waardoor dukkha ontstaat, wat de beëindiging ervan betekent en welke weg naar die beëindiging leidt.
Elke Waarheid heeft daarbij haar eigen taak: dukkha moet worden doorgrond, de oorsprong ervan moet worden losgelaten, de beëindiging moet worden gerealiseerd en het pad moet worden ontwikkeld.
Dit is paṭivedha: niet langer alleen kennis van de Dhamma (pariyatti), noch uitsluitend de beoefening ervan (paṭipatti), maar haar directe doorgronding.
De beoefenaar ziet niet langer slechts dát geconditioneerde verschijnselen ontstaan en vergaan. Hij doorziet wat dit betekent.
Wat ontstaat, vergaat.
Wat vergaat, kan niet worden vastgehouden.
Wat niet kan worden vastgehouden, kan geen blijvend ‘ik’ of ‘mijn’ zijn.
Zo maakt weten plaats voor zien.
En waar werkelijk gezien wordt, verliest hunkering haar grond.
Bij volledige verwerkelijking is de oorzaak van dukkha definitief uitgedoofd. De bevrijding van de geest is onwrikbaar. Geboorte is beëindigd. Het heilige leven is geleefd. Wat gedaan moest worden, is gedaan.
Er is geen verder worden.
