Fixeer je niet op de bestendigheid van de vormen. Noch materieel, noch mentaal. Wie zich vastklampt aan wat voortdurend verandert, ziet niet helder wat zich werkelijk voltrekt.
Richt de aandacht op het proces van ontstaan en vergaan. Op het proces waaraan alle geconditioneerde vormen onderhevig zijn. Anicca (anitya) is daarvan het fundamentele kenmerk. Wat ontstaat, verandert. Wat ontstaat, vergaat.
In het zorgvuldig observeren en doorzien van dit proces ontvouwt zich inzicht. Paññā (prajñā). Niet door de vormen als blijvend te beschouwen, maar door hun vergankelijke aard direct te zien. Wat zich toont, is een onafgebroken stroom van ontstaan en vergaan. De vormen zijn efemeer. Ze ontstaan. Ze veranderen. Ze vergaan.
Dit is de wetmatigheid van geconditioneerde verschijnselen. Dhammatā (dharmatā). Niet als een metafysische of kosmische wet, maar als datgene wat rechtstreeks kan worden waargenomen: wat afhankelijk van voorwaarden ontstaat, blijft niet zoals het is.
Daarin worden ook dukkha (duḥkha) en anattā (anātman) zichtbaar. Wat voortdurend verandert, kan geen blijvende vervulling bieden. En in dit geheel van veranderlijke, geconditioneerde processen is nergens een blijvend, onafhankelijk of sturend zelf te vinden.
Dit proces staat centraal in het onderzoek van de vroegste Dhamma. Niet de vormen zelf wijzen de weg naar inzicht en bevrijding, maar het zorgvuldig doorzien van hun ontstaan, verandering en vergaan.
