Ekaggatā is de eenpuntigheid van de geest. Geen krampachtige concentratie. Geen geforceerde aandacht. Maar een geest die stabiel is. Onverdeeld. Een geest die niet langer versnipperd is, maar één geheel vormt. Een geest die niet voortdurend afdwaalt. Niet telkens wordt meegesleept door verlangen. Afkeer. Onrust. Gedachten. Verhalen en drama’s. Een geest die niet langer alle kanten op wordt getrokken.
Binnen de ontwikkeling van samādhi verdiept deze mentale eenheid zich. De aandacht stabiliseert. De verstrooiing neemt af. De geest komt geleidelijk tot rust.
In de eerste jhāna zijn het richten (vitakka) en vasthouden (vicara) van de aandacht nog aanwezig. Samen met vreugde, vervoering (pīti) en geluk (sukha).
In de tweede jhāna vallen deze mentale activiteiten weg. De geest wordt innerlijk verenigd. Vervoering en geluk blijven aanwezig.
In de derde jhāna verdwijnt de vervoering. Gelijkmoedigheid (upekkhā) treedt sterker op de voorgrond. Geluk blijft.
In de vierde jhāna verdwijnt ook het aangename gevoel. Wat overblijft, is een gewaarwording die noch aangenaam noch onaangenaam is. Een diepe gelijkmoedigheid. Een opmerkzaamheid die door deze gelijkmoedigheid gezuiverd is. Geen opwinding. Geen afkeer. Geen zoeken naar een aangenamere toestand. De geest is stil. Evenwichtig. Stabiel.
Maar ook dit is geen ontwaken. De vierde jhāna is een geconditioneerde toestand. Ontstaan door oorzaken en voorwaarden. Daarom vergankelijk. Niet iets om zich mee te identificeren. Niet iets om vast te grijpen.
Hier ligt het wezenlijke onderscheid. Ekaggatā verenigt de geest. Maar eenpuntigheid alleen bevrijdt niet. Bevrijding vraagt inzicht (paññā). Het rechtstreeks doorzien van vergankelijkheid (anicca), onbevredigendheid (dukkha) en niet-zelf (anattā).
Ook de meest verfijnde meditatieve toestand moet worden gezien zoals ze werkelijk is. Ontstaan. Veranderlijk. Voorbijgaand. Niet als een prestatie. Niet als een bezit. Niet als een bevestiging van een mediterend zelf.
De vierde jhāna is geen eindpunt. Ze kan een krachtige basis vormen voor helder inzicht. Want concentratie alleen leidt niet tot bevrijding. Bevrijding ontstaat door het inzicht dat alles wat ontstaat, ook weer vergaat. En dat niets blijvend kan worden vastgehouden.
