De Boeddha onderwees verschillende meditatie-objecten. Niet allemaal met dezelfde functie. Bij het beschouwen van de kwaliteiten van de Boeddha (buddhānussati) ontwikkelt de beoefenaar vertrouwen, vreugde en concentratie. Bij het observeren van de ademhaling (ānāpānasati) richt de aandacht zich op een natuurlijk proces. Een proces dat voortdurend verandert. Ook het rijzen en dalen van de buik kan als meditatieobject dienen. Verschillende ingangen. Verschillende accenten. Maar met hetzelfde uiteindelijke doel: samādhi cultiveren om zo de voorwaarden te scheppen die de beoefenaar tot bevrijdend inzicht kunnen brengen.
De ademhaling bezit een bijzondere eigenschap. Zij is rechtstreeks waarneembaar. Iedere inademing ontstaat en eindigt. Iedere uitademing eveneens. Niets blijft hetzelfde. Niets hoeft te worden opgeroepen, voorgesteld, gesuggereerd of geïnterpreteerd. De vergankelijkheid (anicca) is onmiddellijk aanwezig.
Toch betekent het volgen van de ademhaling niet automatisch dat vergankelijkheid werkelijk wordt doorgrond. Men kan jarenlang mediteren zonder de aard van de ervaring te begrijpen. Het meditatie-object (kammaṭṭhāna) alleen brengt geen inzicht voort.
Concentratie (samādhi) verzamelt de geest. Gedachten verstillen. Rust ontstaat. Soms ook vreugde en geluk. Maar concentratie is niet hetzelfde als wijsheid (paññā). Ook rust is geconditioneerd. Ook vreugde ontstaat en vergaat. Wie zich aan aangename meditatie-ervaringen hecht, maakt van de beoefening ongemerkt een nieuwe vorm van verlangen. Niet langer verlangen naar zintuiglijke genoegens, maar naar stilte, vrede of bijzondere bewustzijnstoestanden. Zelfs meditatie kan zo een voedingsbodem voor gehechtheid worden.
Daarom is niet alleen concentratie belangrijk, maar ook helder onderzoek. Wat gebeurt er werkelijk? Wat ontstaat? Wat verdwijnt? Welke voorwaarden brengen een ervaring voort? Bij zorgvuldig observeren wordt duidelijk dat niet alleen het meditatieobject verandert. Ook gevoelens, gedachten, aandacht en bewustzijn zijn afhankelijk van voorwaarden. Wat aanvankelijk wordt ervaren als ‘ik mediteer’, blijkt een samenhang van veranderlijke processen. Geen blijvende eigenaar. Geen onafhankelijk, onveranderlijk zelf (anattā).
Dit betekent niet dat het meditatieobject moet worden opgegeven. Integendeel. Het biedt de geest een structuur om aandacht en stabiliteit te ontwikkelen. De vier meditatieve verdiepingen(jhāna’s) hebben een wezenlijke plaats in de beoefening. In de vroege boeddhistische teksten vormen zij de klassieke omschrijving van juiste concentratie (sammā-samādhi) binnen het edele achtvoudige pad. Maar ook deze verdiepingen zijn geconditioneerd. Zij ontstaan afhankelijk van voorwaarden. Veranderen. Vergaan.
Samatha en vipassanā hoeven daarbij geen gescheiden wegen te zijn. Kalmte ondersteunt inzicht. Inzicht leidt tot het loslaten van gehechtheid. Niet het meditatieobject of de bereikte verdieping is uiteindelijk doorslaggevend, maar het doorgronden van de werkelijkheid zoals ze is (yathābhūta).
Het meditatie-object is niet het doel. Het is een vertrekpunt. Niet om iets te worden (bhava).Niet om iets vast te houden. Maar om te zien. De ademhaling zoals ze is. Gewaarwordingen zoals ze zijn. Gedachten zoals ze ontstaan en vergaan. Ook de geest die waarneemt, verandert voortdurend. Niets blijvends. Niets om zich mee te identificeren. Wanneer begeerte, afkeer en toe-eigening worden doorzien, ontstaat ruimte voor bevrijdend inzicht. Niet in wat zou moeten zijn. Niet in wat men verlangt te zien. Maar in wat werkelijk aanwezig is. De werkelijkheid zien zoals ze is (yathābhūta). Daar ligt de essentie van de beoefening.
