Afhankelijk ontstaan (paṭicca-samuppāda; pratītya-samutpāda) openbaart zich niet als een keten met een eerste schakel, maar als een tijdloos weefsel van voorwaarden dat zich voortdurend ontvouwt. Wat verschijnt, doet dat niet vanuit een oorsprong die op zichzelf staat, maar als een stille resonantie van wat reeds in wisselwerking is.
Wanneer men zoekt naar een eerste oorzaak, naar een beginpunt waarop alles rust, glipt het inzicht telkens weer door de vingers. Want elke veronderstelde oorzaak blijkt op haar beurt afhankelijk—voorwaardelijk—gedragen door iets anders. Zo onthult zich geen fundament dat buiten dit spel van condities staat, geen vast begin dat losstaat van het geheel.
In deze directe aanschouwing vervaagt de neiging om een scheppend principe buiten dit proces te plaatsen. Niet uit ontkenning, maar uit helder zien: wat afhankelijk ontstaat, behoeft geen eerste oorzaak, omdat het nooit los van voorwaarden heeft bestaan. Het is een cirkel zonder centrum, een beweging zonder oorsprong.
Binnen dit veld van ontstaan en vergaan—saṃsāra (id.) ontvouwt zich ook dat wat men ‘zelf’ noemt. Maar wat hier verschijnt als ‘ik’, is niets anders dan een samenkomen van mentale formaties (saṅkhāra; saṃskāra), gedragen door onwetendheid (avijjā; avidyā), en voortdurend in beweging. Er is geen blijvende kern, geen onveranderlijke essentie die dit proces bezit of aanstuurt.
Wanneer dit ten volle wordt doorzien, ontstaat geen nieuwe overtuiging, maar een verstilling. Niet omdat er iets wordt bereikt, maar omdat het zoeken naar een oorsprong oplost in het zien van wat reeds is: een grenzeloos samenspel van condities, zonder begin, zonder einde.
En in die openheid ontvouwt zich het ongeconditioneerde (asaṅkhata; asaṃskṛta)—niet als iets dat voortkomt uit oorzaken, maar als datgene wat nooit gebonden was aan ontstaan. Het verschijnt niet als een antwoord, maar als een stille afwezigheid van de vraag.
Zo vervaagt ook de noodzaak om een schepper te veronderstellen. Alleen dit: een eindeloos, ongrijpbaar spel van ontstaan en verdwijnen, helder gezien, zonder toe-eigening.
