
De Dhamma is niet waar omdat een leraar hem verkondigt. Niet omdat een eeuwenoude traditie hem doorgeeft. Niet omdat een spirituele autoriteit hem bevestigt. Waarheid ontleent haar geldigheid niet aan gezag. Niet aan overlevering. Niet aan erkenning. Wat werkelijk is, blijft werkelijk. Ook wanneer niemand het ziet. Ook wanneer niemand het verkondigt.
Vergankelijkheid is geen boeddhistische overtuiging. Afhankelijk ontstaan is geen uitvinding van de Boeddha. Het onbevredigende karakter van wat voortdurend verandert, verdwijnt niet wanneer niemand erover spreekt. De Boeddha schiep deze werkelijkheid niet. Hij doorzag haar. Zoals zij werkelijk is. Yathābhūta.
Een ononderbroken overdrachtslijn bewijst geen inzicht. Een indrukwekkende hoeveelheid kennis evenmin. Men kan de teksten kennen, de juiste woorden gebruiken, anderen onderrichten en toch gevangen blijven in begeerte, afkeer en onwetendheid. Kennis over bevrijding is geen bevrijding. Het vermogen om over ontwaken te spreken, bewijst niet dat iemand ontwaakt is.
Maar ook stilte bewijst niets. Wie zwijgt, is daarom niet wijs. Wie zich afzondert, is daarom niet bevrijd. Stilte kan voortkomen uit inzicht. Maar evengoed uit onzekerheid, onverschilligheid of onwetendheid. De uiterlijke vorm zegt niets beslissends over de innerlijke bevrijding.
Dit betekent niet dat leraren, teksten en tradities waardeloos zijn. Zij kunnen richting geven. Misverstanden verhelderen. Aanzetten tot zorgvuldig onderzoek. Maar zij kunnen het zien niet vervangen. Niemand kan voor een ander ontwaken. Geen enkele autoriteit kan het directe inzicht overdragen alsof het een bezit is.
Daar ligt de wezenlijke toets. Niet in wat iemand beweert te zijn. Niet in hoeveel volgelingen hij heeft. Niet in de traditie waartoe hij behoort. Zelfs niet in de verhevenheid van zijn woorden. Maar in de vraag of begeerte, afkeer en onwetendheid werkelijk tot een einde zijn gekomen.
De Dhamma vraagt geen geloof in personen. Hij nodigt uit tot onderzoek. Tot het rechtstreeks zien van ontstaan en vergaan. Van het vastgrijpen. Van het lijden dat daaruit voortkomt. En van de mogelijkheid dat dit vastgrijpen ophoudt.
Waarheid heeft geen gezag nodig om waar te zijn. Bevrijding vraagt meer dan waarheid kennen. Zij vergt het definitieve uitdoven van wat ons gebonden houdt.
