
Er bestaat een fundamenteel verschil tussen weten en zien. Men kan de Dhamma bestuderen, de leerstellingen begrijpen, de juiste woorden gebruiken en zelfs anderen onderrichten, zonder de werkelijkheid rechtstreeks te doorzien. Kennis kan de weg wijzen. Maar kennis is niet hetzelfde als inzicht. En inzicht is niet hetzelfde als de volledige bevrijding van begeerte, afkeer en onwetendheid.
Ook in meditatie kan dit onderscheid gemakkelijk verloren gaan. Men kan diepe stilte ervaren, een uitzonderlijke helderheid ontwikkelen of langdurig verblijven in een meditatieve toestand van leegte (suññatā). Zulke ervaringen kunnen waardevol zijn. Ze kunnen de geest tot rust brengen en voorwaarden scheppen voor diepgaand inzicht. Maar geen enkele geconditioneerde meditatieve toestand, hoe subtiel of langdurig ook, ontsnapt aan vergankelijkheid (anicca). Wat ontstaat onder invloed van voorwaarden, verandert wanneer die voorwaarden veranderen. Wat verandert, kan niet blijvend worden vastgehouden.
Daarom ligt de wezenlijke vraag niet in hoelang men een ervaring van leegte kan handhaven. Niet in de diepte van de concentratie. Niet in de uitzonderlijkheid van een meditatieve ervaring. De wezenlijke vraag is of men rechtstreeks doorziet dat geen enkel verschijnsel terecht kan worden beschouwd als ‘dit ben ik’, ‘dit is van mij’ of ‘dit is mijn zelf’. Of men het ontstaan en vergaan van verschijnselen ziet zonder zich ermee te identificeren. Zonder ze toe te eigenen. Zonder er een nieuwe identiteit aan te ontlenen.
Want ook de ervaring van leegte kan een voorwerp van gehechtheid worden. Men kan verlangen naar haar terugkeer. Haar proberen vast te houden. Zich identificeren met degene die haar heeft ervaren. Wat aanvankelijk een opening naar inzicht leek, wordt dan opnieuw een voedingsbodem voor begeerte en vastklampen. Niet de leegte zelf vormt het probleem, maar de toe-eigening van de ervaring ervan.
De Boeddha onderwees concentratie niet als een doel op zichzelf, maar als een wezenlijk onderdeel van het pad naar bevrijding. Een geconcentreerde geest kan de werkelijkheid helderder onderzoeken. Maar concentratie en bevrijdend inzicht zijn niet identiek. Zelfs diepe meditatieve verworvenheden vormen op zichzelf geen bewijs dat de diepste wortels van begeerte, afkeer en onwetendheid zijn uitgeroeid.
Bevrijding wordt niet bepaald door de duur van een ervaring, maar door het beëindigen van de oorzaken van gebondenheid. Niet door wat men tijdelijk kan bereiken, maar door wat definitief wordt doorzien en losgelaten.
Weten kan overtuigen. Concentratie kan verstillen. Inzicht kan de werkelijkheid onthullen. Maar pas wanneer begeerte, afkeer en onwetendheid volledig en onomkeerbaar zijn beëindigd, is er sprake van definitieve bevrijding.
De Dhamma vraagt daarom niet hoelang men de leegte kan vasthouden. Hij nodigt uit te onderzoeken wie of wat er eigenlijk iets probeert vast te houden.
Niet het vasthouden aan een ervaring bevrijdt. Maar het doorzien en beëindigen van het vastklampen.
