Vanuit het perspectief van de Dhamma sterft er uiteindelijk geen ‘iemand’. Wat wij een persoon noemen, is een voortdurend proces van lichaam, gevoelens, waarnemingen, mentale formaties en bewustzijn (pañcakkhandhā; pañca-skandha). Deze verschijnselen ontstaan afhankelijk van voorwaarden en vergaan weer.
Bij de dood valt dit tijdelijke samenspel uiteen. Het lichaam keert terug tot zijn elementen, gevoelens verstillen, waarnemingen verdwijnen, mentale activiteiten komen tot rust en het bewustzijn dat afhankelijk was van dit lichaam en deze zintuiglijke basis dooft uit.
Wat voortduurt, is geen ziel, geen blijvend zelf en geen onveranderlijke essentie. Volgens het afhankelijk ontstaan (paṭicca-samuppāda; pratītya-samutpāda) zet de stroom van oorzaken en voorwaarden zich voort zolang onwetendheid (avijjā; avidyā) en verlangen (taṇhā; tṛṣṇā) aanwezig zijn. Zoals een vlam van de ene kaars een andere kaars kan aansteken zonder dat er iets substantieels wordt overgedragen, zo is er continuïteit zonder een onveranderlijke identiteit.
De vraag is daarom niet: “Wat sterft er?” maar eerder: “Was er ooit een blijvende entiteit die kon sterven?”
Het diep doorzien van anattā (anātman) verschuift het perspectief. Er is ontstaan en vergaan, maar geen eigenaar van het proces. Er is lijden en bevrijding van lijden, maar geen blijvende persoon die deze verschijnselen bezit.
En juist daarin ligt een onverwachte bevrijding: wat geen vast zelf is, hoeft uiteindelijk ook niet verdedigd, behouden of gevreesd te worden. De dood beëindigt een proces van voorwaarden, niet het bestaan van een eeuwige entiteit die nooit werkelijk aanwezig is geweest.
