Niet de houding, de plaats of het tijdstip bepalen de beoefening. Wel het helder zien van wat zich voordoet. Zonder identificatie. Formele meditatie en het dagelijks leven verschillen in omstandigheden. Niet in wat onderzocht wordt. Overal ontstaan verschijnselen. Overal vergaan ze. Overal tonen ze hun ware aard: vergankelijkheid (anicca), onbevredigendheid (dukkha) en niet-zelf (anattā).
Formele meditatie schept gunstige voorwaarden voor aandacht, concentratie en inzicht. De geest komt tot rust. Het waarnemen wordt scherper. Maar de beoefening eindigt niet wanneer men opstaat. Dezelfde lichamelijke en mentale processen gaan verder. Gedachten. Gevoelens. Gewaarwordingen. Verlangen. Afkeer. Alles ontstaat afhankelijk van voorwaarden. Alles verandert. Niets behoort ons toe.
Wie meditatie beperkt tot het meditatiekussen, maakt een kunstmatig onderscheid. Hier mediteer ik. Daar leef ik. Zo wordt meditatie een afzonderlijke activiteit. Soms zelfs een identiteit. Ik ben iemand die mediteert. Maar ook dit ‘ik’ is een gedachte. Een constructie. Geen blijvende werkelijkheid. Ook deze identificatie moet worden doorzien.
Het dagelijks leven biedt voortdurend gelegenheid tot inzicht. Vooral wanneer verlangen, afkeer of weerstand opkomen. Wanneer verwachtingen worden doorkruist. Wanneer het ‘ik’ zich bedreigd voelt. Juist dan wordt gehechtheid zichtbaar. Niet om haar te onderdrukken. Niet om haar te rechtvaardigen. Maar om haar te onderzoeken. Zonder oordeel. Zonder toe-eigening.
Dit maakt formele meditatie niet overbodig. Ze verdiept de aandacht. Versterkt de concentratie. Maar het gaat niet om het vasthouden van een bijzondere toestand. Ook dat is gehechtheid. Ook dat voedt het worden (bhava). De beoefening bestaat erin te herkennen wat zich voordoet. Ook onrust. Ook verstrooidheid. Ook het verlies van aandacht.
De Dhamma vraagt geen twee levens. Eén op het meditatiekussen. Eén daarbuiten. De omstandigheden veranderen. Het onderzoek blijft hetzelfde. Zien hoe verschijnselen ontstaan. Zien hoe ze vergaan. Zien dat niets ervan een blijvend zelf vormt. Dat is de essentie van de beoefening. De dingen zien zoals ze werkelijk zijn (yathābhūta). Zonder vast te grijpen. Zonder af te wijzen. Zonder ‘ik’, ‘mij’ of ‘mijn’.
