Niets in deze wereld is zeker. Niet ons lichaam. Niet onze gezondheid. Niet onze relaties. Niet onze bezittingen. Niet onze overtuigingen. Zelfs de volgende ademhaling is niet gegarandeerd. Alles verandert. Voortdurend. Onophoudelijk. Wat ontstaat, vergaat. Wat verschijnt, verdwijnt. Wat vandaag vanzelfsprekend lijkt, kan morgen verdwenen zijn.
En toch zoeken we zekerheid. In mensen. In bezit. In overtuigingen. In verwachtingen. We bouwen ons leven op de veronderstelling dat wat vandaag bestaat, morgen nog hetzelfde zal zijn. We verlangen naar blijvend houvast in een wereld die voortdurend verandert. Maar juist dat verlangen brengt onbevredigendheid (dukkha) voort. Omdat we proberen vast te houden wat niet kan blijven.
De Boeddha wees op een fundamentele wetmatigheid. Het principe van voorwaardelijkheid (idappaccayatā). Wanneer dit aanwezig is, ontstaat dat. Wanneer dit ophoudt, houdt ook dat op. Niets wat afhankelijk ontstaat, bestaat op zichzelf. Niets blijft onveranderd. Alles wat geconditioneerd is, draagt het kenmerk van vergankelijkheid (anicca). Maar vergankelijkheid betekent geen willekeur. Verschijnselen ontstaan en vergaan volgens oorzaken en voorwaarden.
Daarin ligt de zekerheid van de Dhamma. Niet als een onveranderlijke substantie. Niet als een eeuwige werkelijkheid waarin we ons kunnen verschuilen. De Boeddha ontdekte deze wetmatigheid. Hij heeft ze niet geschapen. Ze geldt onafhankelijk van het verschijnen van een Boeddha (Saṁyutta Nikāya 12.20). De Dhamma maakt geen einde aan verandering. Ze leert ons verandering te begrijpen. Niet door blind geloof. Maar door rechtstreeks te zien.
Toch gaat de Dhamma verder dan het begrijpen van vergankelijkheid. Ze wijst ook naar de beëindiging van het lijden. Naar Nibbāna. Het ongeconditioneerde (asaṅkhata). Niet iets wat ontstaat. Niet iets wat vergaat. Geen eeuwige substantie. Geen bezit. Geen toestand waarmee een ‘ik’ zich kan identificeren. Maar de beëindiging van begeerte (lobha), afkeer (dosa) en onwetendheid (moha). De bevrijding van het vastgrijpen (upādāna).
Wanneer vergankelijkheid werkelijk wordt doorzien, verandert onze verhouding tot de ervaring. We hoeven niet langer te eisen dat het aangename blijft. Dat het onaangename verdwijnt. Dat het leven zich aan onze verwachtingen aanpast. We zien hoe verlangen ontstaat. Hoe gehechtheid zich vormt. Hoe lijden ontstaat wanneer we vasthouden aan wat voorbijgaat.
De zekerheid van de Dhamma ligt daarom niet in wat we kunnen bezitten. Niet in wat we kunnen vasthouden. Maar in wat we kunnen doorzien. Het ontstaan. Het veranderen. Het vergaan. En de mogelijkheid om door inzicht het vastgrijpen te beëindigen. Niets in deze wereld biedt blijvende zekerheid. Maar de Dhamma wijst naar de wetmatigheid van het geconditioneerde bestaan. En naar de mogelijkheid van bevrijding uit het lijden dat door onwetendheid en gehechtheid ontstaat. Niet omdat de wereld ooit zal ophouden te veranderen. Maar omdat we kunnen ophouden ons eraan vast te klampen.
