De Boeddha kan de weg wijzen. Een leraar kan uitleg geven. Een tekst kan begrip ondersteunen. Maar niemand kan het pad in onze plaats bewandelen. Niemand kan voor ons aandacht ontwikkelen. Verlangen en afkeer doorzien. Of wijsheid tot rijping brengen. De Dhamma kan worden onderwezen. Niet overgedragen als een verworven inzicht. Wat telt, is de eigen beoefening.
In de Dhammapada, Vers 276, zegt de Boeddha: ❛ Jullie moeten zelf de inspanning leveren. De Tathāgata’s wijzen slechts de weg. ❜ Een duidelijke uitspraak. Zonder omwegen. Onderricht kan richting geven. Maar luisteren is nog geen beoefenen. Begrijpen wat wordt gezegd, is nog niet hetzelfde als rechtstreeks zien wat ermee wordt bedoeld.
Men kan de sutta’s kennen. De juiste begrippen gebruiken. Spreken over anicca, dukkha en anattā. Over ontstaan en vergaan. Over verlangen en gehechtheid. Maar kennis van woorden is geen bevrijdend inzicht. Dat ontstaat niet door begrippen te herhalen. Wel door aandachtig te onderzoeken wat zich werkelijk voordoet. In lichaam en geest. In elk moment. Van moment tot moment.
Eigen inspanning betekent niet dat een blijvend ‘ik’ zichzelf moet bevrijden. Ook inspanning ontstaat afhankelijk van voorwaarden. Aandacht. Energie. Concentratie. Wijsheid. Zij worden ontwikkeld. Niet om een ‘zelf’ te vervolmaken. Wel om de oorzaken van onwetendheid en gehechtheid te doorzien. Het pad is geen bevestiging van een ‘ik’. Het leidt juist tot het doorzien van die identificatie.
Daarom is het niet onbelangrijk wat anderen zeggen. De woorden van de Boeddha. Het onderricht van een bekwame leraar. De raad van wijze beoefenaars, niet van toneelspelers. Zij kunnen richting geven. Misverstanden verhelderen. Verkeerde opvattingen corrigeren. Maar zij kunnen de eigen aandacht niet vervangen. Geen leraar kan voor een ander zien hoe verlangen ontstaat. Hoe gehechtheid werkt. Hoe verschijnselen vergaan.
De verantwoordelijkheid voor de beoefening kan niet worden doorgeschoven. Niet naar een leraar. Niet naar een traditie. Niet naar een lineage. Niet naar een methode. Het gaat niet om geloven dat de werkelijkheid vergankelijk, onbevredigend en zonder blijvend zelf is. Het gaat om dit zelf te onderzoeken en te doorzien. Zonder iets aan te nemen enkel omdat het wordt gezegd. De weg kan worden aangewezen. Maar het zien kan niet worden overgedragen.
