Alles wat ontstaat, vergaat. Niets blijft zoals het is. Geen mens, geen gedachte, geen gevoel, geen enkele levensvorm ontsnapt aan dit voortdurende proces van verandering. Wat wij als een afzonderlijk en blijvend bestaan ervaren, is in werkelijkheid een tijdelijke samenkomst van voorwaarden. Een onophoudelijk ontstaan en vergaan. Een stroom waarin niets kan worden vastgehouden.
De Boeddha wees voortdurend op deze werkelijkheid: vergankelijkheid (anicca), niet-zelf (anattā) en afhankelijk ontstaan (paṭicca-samuppāda). Niet als abstracte filosofische begrippen, maar als kenmerken en wetmatigheden die rechtstreeks kunnen worden onderzocht. Wat ontstaat, ontstaat door voorwaarden. Wat door voorwaarden ontstaat, verandert wanneer die voorwaarden veranderen. Nergens bevindt zich een onveranderlijke kern die wij terecht als ‘ik’, ‘mij’ of ‘mijn’ kunnen beschouwen.
Vergankelijkheid hoeft geen somberheid op te roepen. Integendeel. Wie haar werkelijk doorziet, ontdekt dat niets op zichzelf staat. Alles is verweven in een onmetelijk netwerk van oorzaken en voorwaarden. Geen enkel leven voltrekt zich onafhankelijk van andere levens. Wat wij denken, zeggen en doen, heeft gevolgen. Voor onszelf. Voor anderen. Voor de wereld waarin wij leven.
Uit dit inzicht kan een diep mededogen (karuṇā) groeien. Niet als morele verplichting, maar als een natuurlijk gevolg van helder zien. Wie de eigen kwetsbaarheid herkent, begrijpt ook de kwetsbaarheid van anderen. Wie de werking van verlangen, afkeer en onwetendheid in zichzelf onderzoekt, herkent dezelfde menselijke mogelijkheden in ieder ander. Ook in wie handelt op een manier die wij afkeuren of veroordelen.
Niets menselijks is ons vreemd. De voorwaarden voor heilzaam en onheilzaam handelen zijn niet het exclusieve bezit van bepaalde mensen. Onder verschillende omstandigheden kunnen ook in ons hebzucht, woede, angst en verwarring ontstaan. Evenzeer kunnen wijsheid, mildheid, vrijgevigheid en mededogen tot ontwikkeling komen. Niemand staat buiten dit voorwaardelijke proces.
Dit inzicht betekent niet dat elk gedrag moet worden goedgekeurd. Onheilzame handelingen blijven onheilzaam en hun gevolgen vragen om verantwoordelijkheid. Maar het maakt een wezenlijk verschil of wij iemand uitsluitend beoordelen op zijn daden, dan wel begrijpen dat ook die daden uit oorzaken en voorwaarden voortkomen. Begrip sluit onderscheidingsvermogen niet uit. Mededogen sluit verantwoordelijkheid niet uit.
Wie dit werkelijk begint te zien, oordeelt minder hard. Niet omdat alles onbelangrijk wordt, maar omdat het besef groeit hoe weinig er is om zich op te beroemen en hoe weinig reden er bestaat om anderen te verachten. De grenzen tussen ‘wij’ en ‘zij’ verliezen hun vanzelfsprekendheid. Wat overblijft, is een grotere mildheid tegenover het leven, tegenover anderen en tegenover onszelf.
Zo wordt vergankelijkheid geen aanleiding tot wanhoop, maar een opening naar wijsheid. Niet door aan het veranderlijke te ontsnappen, maar door het te zien zoals het werkelijk is. Daar waar het vastklampen vermindert, ontstaat ruimte voor mededogen. En waar mededogen groeit, vinden innerlijke vrede en bevrijding een vruchtbare bodem.
