Dhamma is geen egotripperij. Geen middel om zich bijzonder, verheven of spiritueel ontwikkeld te voelen. Geen identiteit waarmee men zich van anderen onderscheidt. Wie van de Dhamma een persoonlijk bezit maakt, versterkt precies datgene wat de beoefening wil doorzien: de gehechtheid aan ‘ik’, ‘mij’ en ‘mijn’. Zelfs het idee een goede beoefenaar te zijn, kan een subtiele vorm van zelfbevestiging worden.
De Dhamma staat midden in de wereld. Met beide voeten op de grond. Niet uitsluitend in de stilte van een meditatiezaal. Niet alleen op een kussen, met gesloten ogen en een rechte rug. De werkelijkheid houdt niet op wanneer de meditatie eindigt. Integendeel. Juist in het dagelijkse leven worden verlangen, afkeer, angst, trots en gehechtheid zichtbaar. Daar toont zich wat werkelijk begrepen is.
Formele meditatie heeft haar waarde. Ze schept gunstige voorwaarden voor aandacht, concentratie en inzicht. Maar ze is geen doel op zichzelf. Wie urenlang mediteert en vervolgens in het dagelijkse leven blijft handelen vanuit hebzucht, irritatie, zelfingenomenheid of onverschilligheid, oordelend en veroordelend, heeft reden om de eigen beoefening kritisch te onderzoeken. Niet de duur van het zitten bepaalt de diepgang van het inzicht, maar de mate waarin onwetendheid, verlangen en gehechtheid daadwerkelijk verminderen.
De Dhamma vraagt geen terugtrekking uit menselijke betrokkenheid. Ze vraagt helderheid midden in die betrokkenheid. In gesprekken. In conflicten. In relaties. In verantwoordelijkheid. In de manier waarop wij omgaan met mensen die anders denken, anders handelen of ons tegenwerken. Daar wordt zichtbaar of mededogen (karuṇā) meer is dan een mooi begrip en gelijkmoedigheid (upekkhā) meer dan een aangename toestand tijdens meditatie.
Wie werkelijk de vergankelijkheid (anicca), het niet-zelf (anattā) en het afhankelijk ontstaan (paṭicca-samuppāda) begint te doorzien, kan zich steeds minder verschuilen achter een spiritueel zelfbeeld. Er valt niets te verdedigen als persoonlijk verworven grootheid. Geen bijzondere status. Geen verheven identiteit. Geen ‘ik’ dat zich boven anderen heeft geplaatst. Inzicht maakt niet belangrijker. Het ondermijnt juist de behoefte om belangrijk te zijn.
Dat betekent niet dat de beoefenaar de wereld moet verbeteren volgens zijn eigen opvattingen. Ook de drang om anderen te veranderen kan voortkomen uit gehechtheid. Maar inzicht sluit betrokkenheid niet uit. Integendeel. Juist het begrijpen van de onderlinge afhankelijkheid van het leven kan aanleiding geven tot zorgzaamheid, verantwoordelijkheid en heilzaam handelen. Zonder zichzelf daarbij tot middelpunt te maken.
De vraag is dan ook niet hoe spiritueel iemand geworden is. De vraag is wat er gebeurt wanneer het leven niet verloopt zoals gewenst. Wanneer kritiek komt. Wanneer verwachtingen worden doorkruist. Wanneer verlies, pijn of onzekerheid zich aandienen. Ontstaat er onmiddellijk verzet? Wordt het ‘ik’ opnieuw verdedigd? Of is er voldoende aandacht en wijsheid om te zien wat zich werkelijk voordoet, zonder er onmiddellijk een persoonlijk verhaal van te maken?
De Dhamma is geen ontsnapping aan het leven. Ze is het helder onderzoeken van het leven zoals het zich van moment tot moment ontvouwt. Zonder spirituele opsmuk. Zonder zelfverheerlijking. Zonder de illusie dat bevrijding een persoonlijke trofee is.
Wie de Dhamma werkelijk beoefent, hoeft niet bijzonder te worden. Het volstaat steeds helderder te zien hoe gehechtheid ontstaat en hoe zij kan ophouden. Niet alleen op het meditatiekussen, maar overal waar het leven zich aandient.
Want de Dhamma wordt niet zichtbaar in wat iemand over zichzelf beweert, maar in de manier waarop hij leeft.
