
Concentratie (samādhi) brengt de geest tot rust. Afleidingen verminderen. De aandacht wordt stabieler. Verlangen en afkeer verliezen tijdelijk aan invloed. Het lijkt op loslaten (vossagga). Maar is het dat ook? Een rustige, gekalmeerde geest is niet noodzakelijk een bevrijde geest. Kalmte kan aanwezig zijn zonder dat gehechtheid werkelijk is doorzien.
Ook aan concentratie kan men zich hechten. Aan stilte. Aan aangename gevoelens. Aan de wens een bijzondere meditatieve toestand te behouden. Zodra die toestand verdwijnt, ontstaat teleurstelling. Of verlangen naar herhaling. Wat kalmte bracht, wordt opnieuw een voorwerp van gehechtheid. Concentratie op zichzelf maakt daar geen einde aan.
Toch bestaat er een diep verband tussen concentratie en loslaten. In de Indriya-vibhaṅga Sutta, Saṁyutta Nikāya 48.10, beschrijft de Boeddha concentratie (samādhi) in samenhang met loslaten(vossagga). Wanneer loslaten tot uitgangspunt wordt genomen, kan concentratie ontstaan. De geest komt tot eenheid (cittassa ekaggatā). Niet door krampachtig vast te houden. Maar door het verminderen van grijpen en weerstand.Niet door ervaringen krampachtig vast te houden. Niet door alles te willen beheersen. Maar door de voorwaarden te ontwikkelen waaronder de geest tot rust kan komen.
In de Ānāpānasati Sutta, Majjhima Nikāya 118, wordt die samenhang verder zichtbaar. De laatste vier stappen van aandacht bij de ademhaling omvatten de beschouwing van vergankelijkheid (anicca), het verbleken van begeerte (virāga), beëindiging (nirodha) en loslaten (paṭinissagga). De beoefening blijft dus niet beperkt tot het ontwikkelen van concentratie. Zij richt zich ook op het doorzien van wat ontstaat en vergaat. Op het verminderen van gehechtheid.
Concentratie en loslaten kunnen elkaar ondersteunen. Wanneer grijpen en weerstand verminderen, kan de geest gemakkelijker tot rust komen. Wanneer de geest stabiel en helder is, kunnen verschijnselen nauwkeuriger worden waargenomen. Maar kalmte alleen is geen inzicht. Ook een geconcentreerde geest moet nog leren zien wat vergankelijk is. Wat geen blijvende voldoening biedt. Wat niet als ‘ik’, ‘mij’ of ‘mijn’ kan worden beschouwd.
Concentratie is daarom geen einddoel. Zij is een belangrijke factor op het pad. Maar bevrijding ontstaat niet door een toestand van kalmte vast te houden. Wel door het ontwikkelen van wijsheid (paññā) die gehechtheid doet uitdoven. Zelfs aan concentratie hoeft niet te worden vastgehouden. Ook zij ontstaat afhankelijk van voorwaarden. Ook zij verandert. Ook zij kan worden losgelaten. Zo wordt concentratie een ondersteuning van wat werkelijk telt: de werkelijkheid zien zoals zij is. Yathābhūta.
