De Boeddha onderwees verschillende meditatiepraktijken. Afgestemd op de aanleg, de geestestoestand en de hindernissen van de beoefenaar. De latere systematisering van veertig meditatie-objecten vinden we in de Visuddhimagga van Buddhaghosa (1).
Die verscheidenheid is geen toeval. Niet iedere geest heeft dezelfde aanleg. Niet iedere beoefenaar ondervindt dezelfde hindernissen. Niet ieder meditatie-object heeft dezelfde uitwerking.
Een geest die overheerst wordt door begeerte, vraagt om een andere benadering dan een geest die beheerst wordt door afkeer. Een rusteloze geest heeft andere ondersteuning nodig dan een geest die wegzinkt in traagheid en slaperigheid.
Het meditatie-object is geen doel op zich. Het is een hulpmiddel. Een middel om de geest tot rust, verzameling en helderheid te brengen.
Bij samatha-bhāvanā ligt de nadruk op het ontwikkelen van rust en concentratie (samādhi).Bij vipassanā op het rechtstreeks doorzien van de drie kenmerken van het bestaan (tilakkhaṇa): vergankelijkheid (anicca), onbevredigendheid (dukkha) en niet-zelf (anattā).
Maar ook hier schuilt een gevaar. Wie voortdurend van meditatie-object verandert, kan blijven zoeken naar een betere methode. Zonder ooit werkelijk te onderzoeken wat zich in de geest voltrekt.
De keuze vraagt om wijsheid. De beoefening om volharding. Het onderzoek om opmerkzaamheid. Niet het meditatie-object brengt op zichzelf bevrijding. Het is het inzicht dat ontstaat wanneer de verschijnselen worden gezien zoals ze werkelijk zijn (yathābhūta). Het object is het middel, het venster. Het zien is waar het om gaat.
_________
(1) Buddhaghosa, Visuddhimagga, hoofdstukken III–XI. De indeling in veertig meditatie-objecten is een latere systematisering van bestaande boeddhistische meditatiepraktijken en kan niet als een letterlijke opsomming van de Boeddha zelf worden beschouwd.
