“Geloof verzet bergen,” zegt men. Maar wie innerlijk kijkt, ziet hoe inzicht (paññā; prajñā) een andere richting uitgaat. Inzicht probeert niets te forceren en legt de werkelijkheid geen gewenste vorm op. Het ziet de dingen zoals ze werkelijk zijn (yathābhūta). Inzicht verzet geen bergen; het doorziet de illusie van vastheid waarmee wij ze bekleden.
Wanneer de yogi werkelijk ziet, wordt alles lichter. Wat eerst massief en onwrikbaar leek—gedachten, gevoelens, herinneringen, identiteiten—blijkt afhankelijk van voorwaarden te ontstaan en weer te verdwijnen. Inzicht verandert de wereld niet; het verandert de wijze waarop die wereld wordt gezien. Wat voorheen als blijvend, bevredigend of ‘van mij’ werd beschouwd, wordt doorzien als vergankelijk (anicca), onbevredigend wanneer eraan wordt vastgehouden (dukkha)en zonder zelf (anattā).
In deze helderheid wordt ook de betekenis van het Ongeborene zichtbaar. De vroege teksten spreken over het ongeborene, het niet-gewordene, het niet-gemaakte, het ongeconditioneerde. Het Ongeborene (asaṅkhata) is geen object dat de yogikan bezitten, geen verborgen substantie achter de wereld en geen eeuwige grond waaruit de verschijnselen voortkomen. Het verwijst naar het ongeconditioneerde, Nibbāna: niet voortgebracht door voorwaarden en daarom niet onderworpen aan het ontstaan en vergaan van geconditioneerde verschijnselen.
De yogi verwerft het Ongeborene dan ook niet als een bezit. Het pad bestaat in het doorzien en loslaten van onwetendheid, verlangen en gehechtheid. Wat men voortgang op het pad noemt, voltrekt zich in het verzwakken en uiteindelijk uitdoven van datgene wat aan het geconditioneerde bindt.
Daardoor worden zelfs bergen lichter. Niet omdat zij verdwijnen, maar omdat de geest ze niet langer hoeft te maken tot iets waaraan hij zich vastklampt of waartegen hij zich verzet. De wereld blijft verschijnen zoals zij verschijnt. Lichamelijke en geestelijke verschijnselen ontstaan afhankelijk van voorwaarden en vergaan wanneer die voorwaarden veranderen. Wat wordt doorzien, is niet de wereld zelf, maar de neiging haar als blijvend, bevredigend en ‘van mij’ vast te houden.
Hier wordt duidelijk waarom inzicht geen geloofsartikel is. Het vraagt niet dat men een metafysische werkelijkheid achter de verschijnselen aanneemt. Het vraagt om zien, onderzoeken en doorzien. Het Ongeborene is daarom geen boodschap die geloofd moet worden en geen verborgen aanwezigheid die achter ieder verschijnsel schuilgaat. Het ongeconditioneerde wordt juist onderscheiden van alles wat door voorwaarden ontstaat.
Wanneer de yogi doorziet dat al het geconditioneerde vergankelijk is, wordt duidelijk dat niets daarvan terecht als een blijvend ‘ik’ of ‘mijn’ kan worden vastgehouden. Waar vergankelijke verschijnselen als blijvend worden opgevat, ontstaat gehechtheid; waar het geconditioneerde zonder grijpen wordt gezien, kan gehechtheid worden losgelaten. Inzicht brengt de yogi niet dichter bij een verborgen essentie. Het doorziet de voorwaarden waaronder verlangen, toe-eigening en lijden ontstaan.
Ook leegte (suññatā; śūnyatā) hoeft daarom niet te worden opgevat als een werkelijkheid achter de werkelijkheid. In vroegboeddhistische zin wijst leegte op het ontbreken van een zelf en van wat aan een zelf toebehoort. Verschijnselen hoeven niet tot niets te worden verklaard om leeg te zijn; zij zijn leeg van datgene wat onwetendheid erin meent te vinden: een blijvende kern die als ‘ik’ of ‘mijn’ kan worden toegeëigend.
En dan wordt het Pad helder in zijn eenvoud. De bevrijde mens leeft verder in een wereld waarin geconditioneerde verschijnselen voortdurend ontstaan en vergaan. Ook voor hem blijven aangename en onaangename ervaringen mogelijk zolang het leven voortduurt, maar het grijpen waardoor zij tot gehechtheid en lijden worden, is uitgedoofd. Inzicht maakt hem niet machtig, niet uitzonderlijk, niet verheven. Het bevrijdt hem van het grijpen.
Zo wijzen inzicht en het Ongeborene niet op twee werkelijkheden die uiteindelijk samenvloeien. Inzicht behoort tot het pad; Nibbāna is het ongeconditioneerde waarop dat pad is gericht. Wat geconditioneerd is, ontstaat afhankelijk van voorwaarden en is vergankelijk. Wat vergankelijk en zonder zelf is, kan niet terecht als ‘ik’ of ‘mijn’ worden vastgehouden. Bevrijding ligt daarom niet in het herschikken van de wereld naar onze verlangens, maar in het uitdoven van verlangen, gehechtheid en onwetendheid.
Daarom moeten ook geloof en inzicht zorgvuldig van elkaar worden onderscheiden. Blind geloof en het verlangen naar zekerheid kunnen nieuwe vormen van gehechtheid worden. Maar vertrouwen (saddhā; śraddhā) is binnen de Dhamma niet de tegenpool van inzicht. Vertrouwen kan iemand ertoe brengen het pad te onderzoeken en te beoefenen; inzicht (paññā; prajñā) ziet vervolgens voor zichzelf wat vergankelijk is, wat zonder zelf is, hoe lijden ontstaat en hoe het ophoudt.
Het revolutionaire van Dhamma ligt dan niet in een nieuwe waarheid die men moet geloven, noch in de ontdekking van een eeuwige grond achter de wereld. Het ligt in het doorzien van het geconditioneerde, het loslaten van het grijpen en het uitdoven van de oorzaken van lijden.
Daar ligt bevrijding (vimutti; vimukti).
