We kijken vaak naast de kwestie. We zoeken verklaringen, bouwen voorstellingen op, ontwikkelen verwachtingen en richten onze aandacht op wat ooit bereikt zou kunnen worden. Zelfs wanneer het over bevrijding (vimutti) gaat.
Bevrijding kan dan iets worden dat vóór ons ligt. Een toekomstige toestand. Een bijzondere ervaring. Iets wat het ‘ik’ ooit zal bereiken wanneer de beoefening ver genoeg gevorderd is. Maar daarmee verliezen we precies datgene uit het oog waar de Dhamma onze aandacht op richt.
Wat wordt nu vastgehouden? Begeerte (taṇhā) conditioneert vastgrijpen (upādāna): aan zintuiglijk genot, aan opvattingen, aan regels en praktijken, en aan voorstellingen van een zelf. Daar ligt de kwestie. Niet in het bedenken hoe bevrijding eruit zal zien, maar in het rechtstreeks zien van datgene wat bindt.
De derde edele waarheid, de beëindiging van dukkha (dukkha-nirodha), wijst precies in die richting: naar het volledig uitdoven en ophouden van begeerte, het opgeven ervan, het loslaten ervan.
Daarom neemt loslaten (vossagga) zo’n centrale plaats in de beoefening in. Ook de ontwakingsfactoren worden ontwikkeld, ondersteund door afzondering (viveka), passieloosheid (virāga) en beëindiging (nirodha), uitmondend in loslaten. Niet omdat een ‘ik’ uiteindelijk alles moet leren loslaten. Maar omdat datgene wat dukkha voedt niet langer gevoed hoeft te worden.
Dan verandert ook onze vraag. Niet: wanneer zal ik bevrijd zijn? Maar: wat wordt hier en nu vastgehouden? Waar ontstaat begeerte? Waar wordt ervaring toegeëigend als ‘ik’, ‘mij’ en ‘mijn’? Waar proberen we het aangename te behouden, het onaangename weg te duwen, een opvatting te verdedigen of een identiteit in stand te houden? Dáár vindt de beoefening plaats.
Vimutti hoeft daarom niet als een verre bestemming te worden voorgesteld. Kijk naar wat bindt. Zie waarvan het afhankelijk is. Zie wat er gebeurt wanneer het niet langer wordt gevoed.
De Dhamma brengt ons telkens weer terug naar het essentiële: zien wat bindt. Loslaten wat wordt vastgegrepen. Niet langer voeden wat dukkha in stand houdt.
Daar ligt de kwestie.
