Wanneer de Boeddha onderwijst dat er geen blijvend zelf (anattā; anātman)bestaat, bedoelt hij niet dat onze daden er niet toe doen of dat niemand verantwoordelijk is. Hij wijst slechts op het ontbreken van een onveranderlijke eigenaar achter lichaam en geest.
Er zijn gedachten, woorden en handelingen. Er zijn intenties (cetanā; cetanāḥ)en er zijn gevolgen. Wat vandaag gedacht, gezegd en gedaan wordt, beïnvloedt de ervaring van het volgende moment.
Persoonlijke verantwoordelijkheid berust daarom niet op het bestaan van een blijvend ‘ik’, maar op het eenvoudige feit dat oorzaken gevolgen hebben. Zoals een zaadje uitgroeit tot een plant, zo dragen onze intenties de kiemen van toekomstige ervaringen in zich.
Het inzicht in niet-zelf ontneemt ons dus niets. Integendeel, het nodigt uit tot een dieper besef van zorgvuldigheid en verantwoordelijkheid. Want juist omdat er geen vast zelf is dat alles bestuurt, wordt elk moment gevormd door de keuzes die zich nu ontvouwen.
Er is geen blijvend zelf dat verantwoordelijk ís, maar er is wel verantwoordelijkheid in de voortdurende stroom van oorzaken en gevolgen.
