VAN OVERTUIGING NAAR INZICHT

De mens leeft grotendeels vanuit veronderstellingen. Hij denkt te weten wie hij is, wat hem bepaalt, wat hem gelukkig maakt en wat hem bedreigt. Uit herinneringen, verwachtingen, overtuigingen en ervaringen vormt hij een beeld van zichzelf. Een beeld dat vertrouwd wordt. Verdedigd wordt. Soms zelfs voor een onveranderlijke werkelijkheid wordt gehouden. Maar hoe vaak wordt onderzocht of dat beeld overeenstemt met wat werkelijk kan worden vastgesteld?

De Boeddha nodigt uit tot een radicaal ander vertrekpunt. Niet beginnen bij wat wij geloven. Niet bij wat wij geleerd hebben. Niet bij wat wij graag waar zouden zien. Maar bij wat zich daadwerkelijk voordoet. Bij het lichaam dat verandert. Bij gevoelens die ontstaan en verdwijnen. Bij waarnemingen die voortdurend verschuiven. Bij gedachten, verlangens en bewustzijnsmomenten die afhankelijk van voorwaarden verschijnen en weer vergaan. Niet om daarover een nieuwe theorie te ontwikkelen, maar om hun werkelijke aard rechtstreeks te doorzien.

Dat onderzoek vraagt geen voorafgaande overtuiging. Het vraagt aandacht. Nauwkeurigheid. Bereidheid om te zien zonder onmiddellijk te benoemen, te beoordelen of zich toe te eigenen. Wanneer een aangenaam gevoel ontstaat, kan worden vastgesteld dat het ontstaat. Wanneer het verdwijnt, dat het verdwijnt. Wanneer verlangen opkomt, kan worden onderzocht onder welke voorwaarden het verschijnt. Wanneer afkeer ontstaat, hoe zij zich ontwikkelt en weer ophoudt. Wat gewoonlijk als ‘mijn ervaring’ wordt beschouwd, openbaart zich bij zorgvuldig onderzoek als een voortdurend veranderend samenspel van lichamelijke en mentale processen.

Daar ligt een beslissend onderscheid. De vraag is niet in de eerste plaats wat de mens volgens een bepaalde opvatting is. De vraag is wat in de onmiddellijke ervaring werkelijk wordt aangetroffen. Is er iets dat onafhankelijk van voorwaarden ontstaat? Iets dat onveranderlijk blijft? Iets waarover werkelijk volledige zeggenschap bestaat? Of toont nauwgezet onderzoek telkens opnieuw ontstaan en vergaan, afhankelijkheid en het ontbreken van blijvende beheersbaarheid?

Ook de overtuiging ‘ik ben’ wordt daarbij niet eenvoudig door een tegengestelde overtuiging vervangen. De Boeddha leert niet dat bevrijding bestaat uit het aannemen van de gedachte dat er geen zelf is. Hij nodigt uit om te onderzoeken wat als ‘ik’, ‘mij’ en ‘mijn’ wordt beschouwd. Het lichaam. Het gevoel. De waarneming. De mentale formaties. Het bewustzijn. Geen van deze vijf groepen van toe-eigening blijkt blijvend, onafhankelijk of volledig naar wens bestuurbaar. Juist daarom kunnen zij niet terecht worden beschouwd als ‘dit is van mij, dit ben ik, dit is mijn zelf’.

Dit inzicht is geen intellectuele conclusie die aan de ervaring wordt opgelegd. Het groeit uit het zien zelf. Uit doorzien. Naarmate duidelijker wordt hoe verschijnselen afhankelijk ontstaan, veranderen en verdwijnen, verliest de neiging om ze vast te houden haar vanzelfsprekendheid. Wat vergankelijk is, hoeft niet langer als blijvend te worden verdedigd. Wat afhankelijk is, hoeft niet als zelfstandig te worden beschouwd. Wat niet volledig beheersbaar is, hoeft niet langer als een onveranderlijk ‘ik’ te worden opgeëist. Hoeft niet het middelpunt van het heelal te zijn.

Daarmee verschuift de aandacht van speculatie naar onderzoek. Van overtuiging naar inzicht. Van het construeren van een identiteit naar het doorzien van de processen waaruit die identiteit telkens opnieuw wordt opgebouwd. Niet omdat denken waardeloos zou zijn, maar omdat denken alleen de werkelijkheid niet kan vervangen die het probeert te beschrijven.

De Dhamma vraagt daarom niet in de eerste plaats om een antwoord op de vraag wie wij zijn. Zij vraagt om het zorgvuldig onderzoeken van wat wij gewoonlijk voor onszelf houden. Wanneer dat onderzoek voldoende diep gaat, wordt niet alleen duidelijk hoe de ervaring ontstaat en vergaat. Ook het vastklampen aan die ervaring kan worden doorzien.

En precies daar ligt de bevrijdende betekenis van het onderricht.

Niet een nieuw beeld van onszelf verwerven. Maar doorzien hoe ieder beeld ontstaat. Niet een waarheid aannemen. Maar zien wat werkelijk het geval is. Niet iemand anders worden. Maar het toe-eigenen doorzien. Onze onwetendheid, begeerte en afkeer loslaten. Uitdoven. Bevrijden.

Dit bericht is geplaatst in Uncategorized. Bookmark de permalink.