Ga alleen, als een neushoorn. Deze aansporing klinkt telkens opnieuw in het refrein van de Khaggavisāṇa Sutta, één van de oudste teksten van de Pāli-canon. Niet als een verheerlijking van eenzaamheid. Niet als een oproep tot onverschilligheid tegenover anderen. Maar als een radicale uitnodiging om de bindingen te onderzoeken die de geest gevangen houden. Om afstand te nemen van wat begeerte voedt. Om de vrijheid te zoeken die niet afhankelijk is van bezit, gezelschap of erkenning.
De mens zoekt verbondenheid. Genegenheid. Geborgenheid. Daarin ligt niet noodzakelijk iets verkeerds. Maar waar genegenheid overgaat in gehechtheid, ontstaat afhankelijkheid. Waar verbondenheid toe-eigening wordt, ontstaat angst voor verlies. Waar het eigen welzijn afhankelijk wordt gemaakt van de aanwezigheid of bevestiging van anderen, ontstaat dukkha. Niet omdat menselijke relaties op zichzelf verkeerd zijn. Maar omdat wij in wat vergankelijk is een zekerheid zoeken die het niet kan bieden.
De Khaggavisāṇa Sutta wijst onverbloemd op dit gevaar. Wat wij liefhebben, verandert. Wie ons dierbaar is, verandert. Ook wijzelf veranderen. Geen enkele relatie ontsnapt aan ontstaan en vergaan. Wat aangenaam is, kan verdwijnen. Wat vertrouwd is, kan verloren gaan. Wie zich daaraan vastklampt, maakt zijn welzijn afhankelijk van voorwaarden waarover hij uiteindelijk geen blijvende controle heeft. Zo wordt genegenheid een mogelijke aanleiding tot verdriet. Niet door haar aanwezigheid alleen. Maar door de gehechtheid die ermee verweven raakt.
Daarom prijst de sutta het teruggetrokken leven. Het loslaten van huiselijke bindingen. Het vermijden van gezelschap dat de beoefening belemmert. Het afstand nemen van zintuiglijke genoegens die de geest blijven bezighouden. Deze oproep mag niet worden herleid tot een louter innerlijke houding. Daadwerkelijke afzondering heeft hier een wezenlijke plaats. Zij schept ruimte voor aandacht, concentratie en inzicht. Zij vermindert de omstandigheden waarin verlangen voortdurend wordt gevoed. Maar zij beëindigt het verlangen niet vanzelf.
Men kan zich terugtrekken in eenzaamheid en toch volledig gevangen blijven in gehechtheid. In herinneringen. In verwachtingen. In het verlangen gezien, gewaardeerd of begrepen te worden. De uiterlijke omstandigheden zijn dan veranderd. De innerlijke gebondenheid niet. De geest blijft zoeken. Blijft grijpen. Blijft zichzelf bevestigen. Afzondering kan de voorwaarden voor bevrijdend inzicht ondersteunen. Zij is niet hetzelfde als bevrijding.
De sutta erkent bovendien de waarde van een wijze metgezel. Wie iemand vindt die aandachtig, deugdzaam en inzichtvol is, kan met hem verdergaan. Wie zo iemand niet vindt, doet er beter aan alleen te gaan. Hier wordt geen principiële afwijzing van vriendschap onderwezen. Wel een onderscheid tussen gezelschap dat de geest verstrikt en gezelschap dat de beoefening ondersteunt. Niet het aantal mensen om ons heen is beslissend. Maar de invloed die verbondenheid heeft op het ontstaan of verminderen van begeerte, afkeer en onwetendheid.
Toch schuilt ook in afzondering een gevaar. Wie zich verheven voelt boven anderen omdat hij alleen leeft, heeft misschien het gezelschap verlaten, maar niet de toe-eigening. Wie zijn onafhankelijkheid tot een identiteit maakt, blijft afhankelijk van het beeld dat hij van zichzelf heeft gevormd. Ook de eenzame beoefenaar kan blijven verlangen iemand te zijn. Iemand die verder staat. Die minder nodig heeft. Die vrijer is dan anderen. Zo kan zelfs verzaking ongemerkt voedsel worden voor het worden (bhava).
De werkelijke vraag is daarom niet alleen of wij zonder anderen kunnen leven. Maar of wij kunnen zien wat ons aan hen bindt. Wat gebeurt er wanneer waardering uitblijft? Wanneer genegenheid niet wordt beantwoord? Wanneer iemand ons verlaat? Wanneer verwachtingen onvervuld blijven? Daar wordt zichtbaar wat wij ons hebben toegeëigend. Daar verschijnt de begeerte die zich achter verbondenheid kan verschuilen. Niet om haar te veroordelen. Maar om haar te doorzien.
Dit onderzoek vraagt aandacht voor het ontstaan van ervaring. Contact geeft aanleiding tot gevoel. Afhankelijk van gevoel kan begeerte ontstaan. Begeerte kan overgaan in vastklampen. Vastklampen voedt het worden. Zo wordt zichtbaar hoe gebondenheid ontstaat. Niet als een abstracte verklaring. Maar als een voorwaardelijk proces dat zich in de eigen ervaring laat onderzoeken. Gevoel hoeft niet tot begeerte te leiden. Begeerte hoeft niet te worden gevolgd. Wat ontstaat, kan worden gekend zonder het onmiddellijk toe te eigenen.
De Khaggavisāṇa Sutta wordt in de theravāda-traditie verbonden met paccekabuddha’s, die zelfstandig tot ontwaken komen zonder een omvattende leertraditie te vestigen. Deze traditionele verbinding onderstreept de betekenis van onafhankelijkheid en afzondering. Maar de sutta zelf richt de aandacht vooral op de voorwaarden die het pad naar bevrijding ondersteunen. Op verzaking. Op waakzaamheid. Op het vermijden van schadelijke invloeden. Op het ontwikkelen van concentratie, inzicht en de bevrijdende geesteshoudingen van liefdevolle vriendelijkheid, mededogen, medevreugde en gelijkmoedigheid.
Daarin ligt een belangrijk gegeven. De oproep om alleen te gaan is geen oproep om het hart te sluiten. De sutta begint met het afzien van geweld tegenover alle levende wezens. Zij eindigt niet in onverschilligheid, maar wijst eveneens op het ontwikkelen van grenzeloze heilzame geestestoestanden. Afzondering en mededogen sluiten elkaar niet uit. Wie zich van gehechtheid bevrijdt, hoeft zich niet van welwillendheid te bevrijden. Integendeel. Waar toe-eigening verdwijnt, kan genegenheid bestaan zonder de eis iets terug te ontvangen.
Ga alleen, als een neushoorn. De aansporing blijft radicaal. Zij vraagt de bereidheid afstand te doen van wat de geest gevangen houdt. Ook wanneer dat aangenaam is. Ook wanneer het vertrouwd is. Ook wanneer het ons een gevoel van identiteit en zekerheid geeft. Niet om afzondering tot een ideaal te verheffen. Maar om de voorwaarden te scheppen waarin begeerte kan worden doorzien en uiteindelijk beëindigd.
Want alleen zijn is nog geen vrijheid. En gezelschap is niet noodzakelijk gebondenheid. De beslissende vraag is of de geest blijft vastklampen. Of hij zichzelf blijft zoeken in wat ontstaat en vergaat. Of hij nog afhankelijk is van wat hij niet kan behouden.
De weg naar bevrijding kan afzondering vragen. Maar bevrijding zelf ligt niet in het ontbreken van anderen. Zij ligt in het uitdoven van de begeerte die ons aan het vergankelijke bindt.
