Niet omdat ieder moment pijnlijk is. Niet omdat vreugde onmogelijk is. Maar omdat niets waaraan wij ons vastklampen blijvend kan voldoen. Alles ontstaat afhankelijk van voorwaarden. Alles verandert wanneer die voorwaarden veranderen. Niets biedt een onveranderlijk houvast.
Wij zoeken zekerheid in wat onzeker is. Bestendigheid in wat vergankelijk is. Vervulling in wat niet kan blijven. Wat aangenaam is, willen wij behouden. Wat onaangenaam is, willen wij verdrijven. Wat neutraal is, zien wij nauwelijks. Zo blijft de geest gevangen in verlangen, afkeer en onwetendheid. Niet de verandering op zichzelf bindt ons. Het is het niet doorzien ervan. Het vastklampen aan wat noodzakelijk verandert.
Dukkha is daarom meer dan pijn of verdriet. Ook geluk draagt de mogelijkheid van verlies in zich. Ook de meest verfijnde vreugde is afhankelijk van voorwaarden. Zelfs diepe meditatieve stilte, hoe waardevol ook, is als geconditioneerde ervaring niet blijvend. Wat ontstaat, vergaat. Wat vergaat, kan geen definitieve toevlucht zijn.
De Boeddha wees niet het bestaan als zodanig af. Hij wees op de onbevredigendheid van de vijf aggregaten wanneer zij voorwerp van toe-eigening worden. Vorm, gevoel, waarneming, mentale formaties en bewustzijn: geen ervan is blijvend. Geen ervan kan terecht worden beschouwd als ‘dit ben ik’, ‘dit is van mij’ of ‘dit is mijn zelf’. Toch blijven wij ons ermee identificeren. Daar krijgt dukkha telkens opnieuw gestalte.
Saṃsāra is niet de opeenvolging van moeilijke ervaringen. Het is de voortgang van voorwaardelijk ontstaan en hernieuwd bestaan, zolang onwetendheid en begeerte niet zijn beëindigd. Zolang wij blijven grijpen, blijft er brandstof voor verder worden. Het aangename verandert in gemis. Het onaangename in verzet. Het veranderlijke in een aanleiding tot angst. Niet omdat de werkelijkheid ons iets ontneemt wat zij had beloofd, maar omdat wij van haar verlangen wat zij niet kan geven.
Bevrijding betekent niet dat het vergankelijke blijvend wordt. Niet dat alle ervaringen aangenaam worden. Niet dat ergens achter de verschijnselen een onveranderlijk zelf wordt gevonden. Bevrijding is het beëindigen van onwetendheid, begeerte en vastklampen. Het doorzien van de voorwaarden waardoor dukkha ontstaat. En het uitdoven van die voorwaarden.
Wie werkelijk ziet dat niets geconditioneerds kan worden vastgehouden, hoeft de wereld niet langer te dwingen tot bestendigheid. Vreugde mag vreugde zijn. Verdriet mag worden gekend als verdriet. Ontstaan wordt gezien als ontstaan. Vergaan als vergaan. Zonder toe-eigening. Zonder de eis dat het anders moet zijn.
Het saṃsārische bestaan is dukkha zolang onwetendheid en begeerte de kringloop gaande houden. Niet omdat alles voortdurend pijn doet. Maar omdat wat vergankelijk is nooit de definitieve vervulling kan schenken die wij erin zoeken.
Het einde van dukkha ligt niet in het vinden van iets dat blijft. Het ligt in het einde van het vastklampen.
