In het vorige Dhamma-Zaadje keken we met andere ogen naar de geschiedenis. Niet alleen naar wat mensen hebben opgebouwd en vernietigd, maar naar de voorwaarden waaronder dat gebeurde. Naar wat ontstond, wat het in stand hield en wat gebeurde toen de voorwaarden veranderden.
Maar waarom zouden we bij de geschiedenis stoppen?
Dezelfde manier van kijken kan worden toegepast op bijna alles wat mensen voortbrengen. Filosofie. Religie. Politiek. Economie. Wetenschap. Kunst. Technologie. Ideeën over waarheid, rechtvaardigheid, vooruitgang en hoe een samenleving zou moeten zijn.
Niets daarvan ontstaat uit zichzelf. Een filosofie ontstaat binnen bepaalde historische en culturele omstandigheden. Een religieuze traditie ontwikkelt zich door mensen, teksten, gebruiken en interpretaties. Politieke en economische systemen zijn afhankelijk van talloze sociale en materiële voorwaarden. Wetenschappelijke kennis groeit doordat waarnemingen, theorieën en technieken beschikbaar worden die er voordien niet waren.
Wanneer de voorwaarden veranderen, verandert ook wat eruit voortkomt. Dat maakt deze menselijke activiteiten niet verkeerd. Het maakt ze geconditioneerd.
De Dhamma nodigt ons daarom uit niet alleen te vragen wat iets is, maar ook waarvan het afhankelijk is. Welke voorwaarden maakten het mogelijk? Wat houdt het in stand? Wat verandert wanneer sommige van die voorwaarden verdwijnen? Welke nieuwe voorwaarden ontstaan daardoor?
En ook: waar verschijnen begeerte, afkeer en onwetendheid? Waar ontstaat gehechtheid? Waar wordt een idee niet langer alleen een idee, maar iets waarmee we ons identificeren?
Mijn overtuiging. Mijn traditie. Mijn waarheid. Mijn wereldbeeld.
Dan proberen we vastheid te vinden in wat zelf afhankelijk van voorwaarden is ontstaan.
Daar wordt de verbinding met het vorige Dhamma-Zaadje zichtbaar. Wat geconditioneerd ontstaat, blijft niet onveranderd. Filosofieën veranderen. Religieuze vormen veranderen. Politieke systemen veranderen. Wetenschappelijke inzichten veranderen. Samenlevingen veranderen.
Ook onze zekerheden dragen het kenmerk van anicca.
De Dhamma vraagt daarom niet om menselijke ideeën, systemen of verworvenheden af te wijzen. Ze nodigt ons uit ze te zien zoals ze werkelijk zijn: ontstaan door voorwaarden, afhankelijk van voorwaarden, veranderend wanneer voorwaarden veranderen.
Niet alleen de geschiedenis laat dat zien. Alles wat mensen voortbrengen doet dat.
En uiteindelijk geldt hetzelfde voor degene die zegt: Dit is van mij. Dit ben ik. Dit is mijn zelf.
