De mens wil begrijpen. Verklaren. Weten wat achter de verschijnselen schuilgaat. Wat de werkelijkheid uiteindelijk is. Waar alles vandaan komt. Waar alles naartoe gaat. Of er iets bestaat dat nooit verandert. Iets blijvends. Iets absoluuts. Maar terwijl hij naar antwoorden zoekt, ontgaat hem wat zich vlak voor zijn ogen voltrekt: het ontstaan van verlangen, het vastklampen aan opvattingen, het lijden dat daaruit voortkomt.
Metafysica kan het denken verfijnen. Zij kan vragen verhelderen, begrippen aanscherpen en overtuigingen ter discussie stellen. Maar geen enkele verklaring van de werkelijkheid beëindigt op zichzelf de begeerte. Geen enkele theorie over het absolute heft de afkeer op. Geen enkel antwoord op de vraag naar het uiteindelijke wezen van de dingen doorbreekt de onwetendheid (avijjā) die het lijden in stand houdt. Begrijpen is niet hetzelfde als doorzien. Weten is niet hetzelfde als bevrijd zijn.
De Boeddha wees speculatieve vragen niet af omdat denken waardeloos zou zijn, maar omdat bepaalde vragen, hoe indrukwekkend ook, niet tot het beëindigen van dukkha leiden. Of de wereld eeuwig is. Of zij begrensd is. Of de Tathāgata na de dood bestaat of niet bestaat. Zulke vragen kunnen de geest eindeloos bezighouden. Ondertussen blijft de pijl van het lijden pijn doen. En wie het volledige mysterie van het bestaan wil oplossen, zal sterven zonder ooit die pijl te hebben verwijderd.
De Dhamma vraagt daarom niet om een definitieve verklaring van alles wat bestaat. Zij vraagt om het nauwkeurig onderzoeken van wat ontstaat en vergaat. Dhamma is duidelijk: dit is lijden. Dit is het ontstaan ervan. Dit is de beëindiging ervan. Dit is de weg die daartoe leidt. Geen speculatieve constructie, maar een onderzoek dat in de eigen ervaring getoetst moet worden. In dit lichaam. In dit moment. En van moment tot moment. Niet geloven om te weten. Maar zien om te begrijpen. Begrijpen om los te laten.
Ook de leer van anattā is geen uitnodiging om een nieuwe metafysische stelling te verdedigen. Zij wijst op het ontbreken van iets dat binnen de vijf aggregaten terecht als een blijvend, onafhankelijk en beheersbaar zelf kan worden toegeëigend. Wat afhankelijk ontstaat, verandert. Wat verandert, biedt geen vaste grond voor identificatie. Dit moet niet alleen worden beredeneerd. Het moet worden gezien. Rechtstreeks. Zonder het geziene opnieuw tot een overtuiging te maken.
Daar ligt de subtielste valstrik. De zoeker kan zijn gehechtheid aan bezit, aanzien en genot inruilen voor gehechtheid aan inzicht, waarheid en verheven opvattingen. Hij bezit dan misschien niets meer waaraan de wereld waarde hecht. Maar hij bezit nog altijd zijn gelijk. Zijn Grote Gelijk. Zijn overtuiging. Zijn beeld van de werkelijkheid. Zelfs de Dhamma kan zo worden vastgegrepen. Wat bedoeld was om bevrijding mogelijk te maken, wordt dan een nieuwe vorm van gebondenheid.
De beslissende vraag is daarom niet of een gedachte indrukwekkend, logisch of allesomvattend is. De enige vraag is of zij bijdraagt tot het uitdoven van begeerte, afkeer en onwetendheid. Of zij het vastklampen verzwakt. Of zij helpt zien wat werkelijk gebeurt, zonder er opnieuw een ‘ik’, ‘mij’ of ‘mijn’ van te maken.
Metafysica zoekt naar wat de werkelijkheid uiteindelijk is. De Dhamma richt het onderzoek op hoe lijden ontstaat en hoe het ophoudt. Dit verschil is fundamenteel. Niet omdat de werkelijkheid onbelangrijk zou zijn, maar omdat bevrijding niet voortkomt uit het bezitten van een verklaring.
Wie de werkelijkheid wil verklaren, kan blijven zoeken. Wie het vastklampen doorziet, kan ophouden met grijpen.
Niet het laatste antwoord bevrijdt. Maar de beëindiging van de gehechtheid aan antwoorden.
