Opmerkzaamheid wordt vaak omschreven als aanwezig zijn in het hier en nu. Weten wat er gebeurt terwijl het gebeurt. Niet verdwalen in gisteren. Niet vooruitlopen op morgen.
Daar zit iets waardevols in.
Maar satipaṭṭhāna gaat verder. De Boeddha vraagt ons niet alleen aanwezig te zijn bij wat zich voordoet. Hij nodigt ons uit te onderzoeken wat er gebeurt en het te leren kennen voor wat het is.
Dat wordt bijzonder duidelijk in dhammānupassanā, de contemplatie van dhamma’s, van de verschijnselen. Daar wordt de beoefenaar niet alleen gevraagd een geestestoestand op te merken. Hij leert bijvoorbeeld herkennen wanneer een hindernis aanwezig is en wanneer ze afwezig is. Hij onderzoekt hoe ze ontstaat, hoe ze kan worden losgelaten en hoe haar opnieuw ontstaan kan worden voorkomen.
Hetzelfde geldt voor andere dhamma’s die de Boeddha aanwijst: de vijf aggregaten, de zes zintuiglijke bases, de zeven factoren van ontwaken en de Vier Edele Waarheden.
Dit is meer dan alleen maar aanwezig zijn. Er is opmerkzaamheid. Maar er is ook herkennen, onderscheiden, onderzoeken en begrijpen.
Wanneer begeerte ontstaat, is het niet voldoende alleen te weten: er is begeerte. We kunnen leren zien waardoor ze ontstaat, waardoor ze wordt gevoed en wat er gebeurt wanneer ze niet langer wordt gevoed. Wanneer afkeer aanwezig is, kunnen we onderzoeken hoe ze zich manifesteert, welke voorwaarden haar ondersteunen en hoe ze weer verdwijnt.
Zo wordt ervaring niet alleen beleefd. Ze wordt doorgrond. Dat onderscheid is belangrijk. Want ook iemand die volledig opgaat in begeerte kan intens aanwezig zijn. Ook woede kan onze volledige aandacht opeisen. Aanwezigheid op zichzelf is daarom nog geen bevrijdend inzicht.
De Dhamma geeft richting aan het kijken. We leren lichaam als lichaam kennen, gewaarwording als gewaarwording, geest als geest en dhamma’s als dhamma’s. We leren zien wat ontstaat en wat vergaat. Wat heilzaam is en wat onheilzaam is. Wat vastgrijpen voedt en wat bijdraagt aan het loslaten ervan.
Opmerkzaamheid maakt het mogelijk om te blijven bij wat zich voordoet.
Helder begrip en onderzoek helpen ons te zien wat er werkelijk gebeurt.
En wijsheid leert doorgronden wat niet langer hoeft te worden vastgegrepen.
Daarom is satipaṭṭhāna niet alleen een uitnodiging om aanwezig te zijn. Het is een uitnodiging om te zien.
